تکوین نجات‌شناسی کاهنانهٔ کلیسای کاتولیک روم

مناقشهٔ پلاجیوس به طور رسمی در قرن‌های پنجم و ششم، از طریق چندین شورا، به سود آگوستین حل‌وفصل شد. به‌روشنی اعلام گردید که گناهِ آدم بر همهٔ نسل او تاثیر گذاشته است و نجات تنها به واسطۀ فیضِ خداست. هم پلاجیونیزِم و هم نیمه‌پلاجیونیزِم محکوم شدند. با این حال، متاسفانه جریان‌های فکری در کلیسا وجود داشت که علی‌رغم موضع‌گیری‌های رسمی کلیسا، در نهایت کلیسا را دوباره به مسیری نیمه‌پلاجیوسی سوق دادند.

برای نمونه، اندیشۀ نوافلاطونی، نجات انسان را در قالب صعودِ روح به سوی خدا از طریق اعمال و ریاضت‌های زاهدانه تصویر می­کرد. چنین اندیشه‌هایی در جوامع رهبانیِ مسیحی ریشه دواند؛ جوامعی که تاثیر الهیاتی‌شان بر شکل‌گیری آموزه‌ها بسیار ژرف بود. این افکار را همچنین می‌توان در نوشته‌های الهیدانان بسیار تاثیرگذاری چون آگوستین و دیونیسیوسِ مجعول^[1] یافت.

تا زمان اصلاحات، بسیاری از دستاوردهایی که در مبارزه با بدعت پلاجیوس به دست آمده بود از میان رفت. در عوض، یک نظام کامل نجات «کلیسایی-آیینی»^[2] بر کلیسا و جهان غرب حاکم شده بود؛ که بیش از فیض خدا بر شایستگی فردی تکیه داشت.

درک نجات‌شناسی کاتولیک رومی اهمیت فراوانی دارد، زیرا آموزهٔ اصلاح‌شدهٔ نجات را نمی­توان بدون درک نظام الهیاتی‌ای که از دلِ آن برآمده و در برابرش واکنش نشان داد، به طور کامل درک نمود.

برای فهم آموزهٔ کاتولیک رومی دربارهٔ نجات، باید به گذشته و به آدم بازگردیم. مطابق الهیات کاتولیک رومی، آدم نیکو آفریده شد و می‌توانست به اهداف طبیعی خود دست یابد، اما به طور طبیعی قادر نبود به غایت نهایی آخرت‌شناختیِ خود (یعنی رؤیت سعادتمندانهٔ خدا) برسد. برای رسیدن به این هدف، آدم باید از مرتبۀ طبیعیِ وجود به مرتبۀ فوق طبیعیِ وجود ارتقا می‌یافت. به او می‌بایست تواناییِ مهارِ امیال گناه‌آلود از طریق عقل خود، داده می­شد. این امر با عطای «فیض تقدیس‌کننده» از سوی خدا تحقق یافت؛ فیضی که فراتر از طبیعت انسانی آدم بود. از این رو، این عطیه «افزوده‌شده» به شمار می‌رفت. این عطیه طبیعت انسانیِ آدم را ارتقا داد، او را با خدا متحد کرده و قادر ساخت که شایستگیِ رسیدن به هدف نهایی آخرت‌شناختی خود را به دست آورد.

وقتی آدم گناه کرد، از آن وضعیت فوق طبیعی سقوط نمود. سقوط به معنای از دست رفتن عطیهٔ افزوده‌شدهٔ فیض بود، اما طبیعت او را به‌کلی نابود نکرد. در دوران قرون وسطی، اختلاف نظرهایی دربارهٔ میزان آسیبی که به طبیعت انسانیِ آدم به‌ویژه قوای عقل و ارادۀ او وارد شده بود وجود داشت. برخی می‌گفتند طبیعت انسانیِ او اصلا آسیب ندید و آدم صرفا به همان وضعیتی بازگشت که پیش از دریافت عطیهٔ فیض در آن آفریده شده بود. برخی دیگر استدلال می‌کردند که طبیعت او مجروح شده است. به هر حال، نسلِ آدم در همین وضعیت سقوط‌کرده متولد می‌شود.

در الهیات، هر آنچه فرد به عنوان «مشکل» تشخیص می­دهد، ماهیت «راه حل» را تعیین می‌کند. از این رو، آموزهٔ نجات تا حد زیادی وابسته به آموزهٔ آفرینش، گناه و نتایج سقوط است. با توجه به اینکه کاتولیک‌های رومیِ قرون وسطی مشکل انسان را از دست دادنِ عطیهٔ فیضِ تقدیس‌کننده می‌دانستند، طبیعتا نجات را نیز بازپس‌گیری همان عطیه تلقی می‌کردند. بنابراین، نجات در نظام کاتولیک رومی مستلزم آن است که انسان سقوط‌کرده دوباره به مرتبۀ فوق طبیعیِ وجود ارتقا یابد. این امر چگونه محقق می‌شود؟ از طریق آیین­های مقدس (ساکرامنت‌ها) کلیسای کاتولیک روم. به بیان دیگر، آموزهٔ کاتولیک رومی دربارهٔ کلیسا و آیین­های مقدس، همان آموزهٔ نجات کاتولیک رومی است. از همین روست که از آن به عنوان «نظام نجاتِ کلیسایی-آیینی» یاد می‌کنم («کلیسایی» ناظر به کلیسا، و «آیینی» ناظر به آیین­های مقدس).

در این نظام، تعمید، «آیینی مقدس» است که فرزندِ آدم را از وضعیت سقوط‌کرده به مرتبۀ فوق طبیعی‌ای که آدم از آن سقوط کرد ارتقا می‌دهد. تعمید، شخص را با خدا متحد می‌سازد و او را از هر گناهی پاک می‌کند. به واسطۀ تعمید، عطیهٔ فیض تقدیس‌کننده در روح فرد کاشته می‌شود و شخصِ تعمیدگیرنده پارسا شمرده می‌شود. این فیض تقدیس‌کننده همچنین «فیضِ پارساشمردگی» نامیده می‌شود. به همین دلیل، تعمید در نظام نجات کاتولیک رومی وسیلهٔ ابزاریِ پارساشمردگی به شمار می‌آید.

پس از تعمید، ایماندار تازه آیین مقدس «تایید» (تثبیت) را دریافت می‌کند که فیض تقدیس‌کنندهٔ او را افزایش داده و تقویت می‌کند. ایماندار همچنین با مشارکت در آیین عشای ربانی، این فیض را افزایش و تقویت می‌نماید. تا زمانی که ایماندار در این وضعیت ارتقایافتهٔ تقدیس یا پارساشمردگی باقی بماند، می‌تواند اعمال نیک لازم را برای کسب نجات نهایی انجام دهد. و اگر کسی در این وضعیتِ فیض بمیرد، بدترین حالتی که ممکن است رخ دهد آن است که پیش از رفتن به آسمان مدتی را در برزخ سپری کند.

اما اگر ایمانداری مرتکب «گناهِ کبیره» شود (یعنی گناهی که خطایی بسیار سنگین تلقی می‌شود)، از وضعیتِ فیض سقوط می‌کند. اگر کسی خارج از وضعیتِ فیض بمیرد، به برزخ نمی‌رود، بلکه به جهنم می‌رود. برای داشتن هرگونه امید به نجات، شخص باید دوباره به وضعیت ارتقایافتهٔ فیض بازگردانده شود. آیا باید دوباره تعمید یابد؟ خیر. تعمید تنها یک‌بار انجام می‌شود. آیا پس گناهکار بی‌امید می‌ماند؟ خیر، زیرا کلیسای کاتولیک روم آیین دیگری برای این منظور دارد. گناهکاری که از وضعیتِ فیض سقوط کرده است باید به کلیسا مراجعه کرده و آیین مقدس توبه (اعتراف) را دریافت نماید. به واسطۀ این آیین، گناهکار دوباره به وضعیتِ پارساشمردگی بازگردانده می‌شود؛ وضعیتی که در آن می‌تواند اعمال لازم برای کسب نجات آخرت‌شناختی را انجام دهد.

تا زمان اصلاحات دینی، این نظام نجاتِ کلیسایی-آیینی بر کلیسای غرب مسلط بود. مسیحیان ناچار بودند در وضعیتی از عدم قطعیت روحانی زندگی کنند و هرگز اطمینان نداشته باشند که در وضعیتِ فیض قرار دارند. و از آنجا که تنها در صورتی می‌شد به آسمان رفت که شخص در وضعیتِ فیض بمیرد، فشار و آسیب عظیمی بر زندگی روحانی مردم وارد می‌شد. در مقالهٔ بعدی، به کشفِ عظیمی خواهیم پرداخت که اصلاحگران انجام دادند؛ کشفی که آنان را قادر ساخت تا بار دیگر خبرِ واقعا خوشِ انجیل را به مردم اروپا بازگردانند.

^[1] Pseudo-Dionysius

^[2] ecclesio-sacerdotal