توبه چیست؟

مرقس ۱۴:۱-۱۵‏ نخستین سخنان خداوند عیسی را در آغاز خدمت عمومی او ثبت کرده است:

«زمان به کمال رسیده و پادشاهی خدا نزدیک شده است. توبه کنید و به این خبر خوش ایمان آورید.»

از آنجا که نخستین اعلام انجیل از سوی عیسی با دعوت به توبه همراه بود، روشن است که توبه بخشی جدایی‌ناپذیر از شاگردی مسیحی است.

برای پیروی وفادارانه از مسیح، باید بتوانیم به این پرسش پاسخ دهیم: توبه چیست؟

توبهٔ منتهی به حیات

اعتقادنامۀ وست‌مینستر و کتاب‌های تعلیم آن، آموزه­های کتاب ‌مقدس را دربارهٔ بسیاری از موضوعات، از جمله «توبهٔ منتهی به حیات» (که برخی از الهیدانان آن را توبۀ انجیلی می­نامند) به‌خوبی خلاصه می‌کنند.

هر دو اصطلاح، توبۀ واقعی و نجات­بخش را از پشیمانی دنیوی که به هیچ وجه توبۀ واقعی نیست، تمایز می­بخشند.

پولس رسول دربارۀ اندوه می‌نویسد:

«چون اندوهی که برای خدا باشد، موجب توبه می‌شود، که به نجات می‌انجامد و پشیمانی ندارد. امّا اندوهی که برای دنیاست، مرگ به بار می‌آورد» (دوم قرنتیان ۱۰:۷-۱۱).

در اصل، پولس میان اندوه بابت اینکه گناه ما چگونه به خدا توهین کرده و به دیگران آسیب رسانده است و اندوه ما نسبت به پیامدهای گناه، تمایز قائل می‌شود.

توبهٔ غیرنجات‌بخش، اندوهی است فقط به خاطر اینکه گناهانمان چگونه به ما آسیب زده یا ناراحتی از اینکه هنگام انجام کار نادرست گرفتار شده­ایم. این همان اندوهی است که کودکی هنگام گیر کردن دستش در ظرف شیرینی ابراز می­کند؛ نه چون فرمان والدینش را شکسته، بلکه چون گرفتار شده است.

این همان اندوهی است که عیسو هنگام واگذاری حق نخست­زادگی و برکتش نشان داد؛ اما اندوه او از این نبود که فیض خدا را برای یک کاسه آش ناچیز شمرده بود، بلکه از این بود که بهترین میراث را از دست داده بود (پیدایش ۲۹:۲۵-۳۴؛ ۱:۲۷-۴۱؛ عبرانیان 16:12).

عناصر توبهٔ حقیقی

در مقابل توبۀ غیرنجات­بخش و دنیوی، توبهٔ منتهی به حیات، روی گرداندن از گناه و بازگشت به سوی خدا، از طریق عیسای مسیح است.

اعتقادنامۀ وست‌مینستر (فصل ۱۵، بند ۲) عناصر توبهٔ حقیقی را چنین بیان می‌کند:

گناهکار به واسطۀ توبۀ حیات­بخش، نه تنها خطر گناه، بلکه پلیدی و نفرت‌انگیز بودن آن را نیز درمی‌یابد، زیرا گناه بر ضد ذات مقدس خدا و شریعت عادلانهٔ اوست. همچنین با درک رحمت خدا در مسیح نسبت به توبه‌کنندگان، از گناهان خود اندوهگین و از آنها متنفر می‌شود، از همهٔ آنها به سوی خدا روی برمی‌گرداند، و تصمیم می‌گیرد و می‌کوشد تا در تمامی طریق­های احکام او با وی گام بردارد.

نخست، توبۀ منتهی به حیات، نه تنها درمی­یابد که گناه برای ما خطرناک است، بلکه درک می­کند که گناه، ناپاک و نفرت­انگیز است؛ زیرا تمام نافرمانی­ها، تجاوز به شریعت عادلانۀ خدا و اهانتی به شخصیت کاملا قدوس او هستند.

ما انعکاس این حقیقت را در مزمور 51 می­بینیم؛ جایی که داوود پس از گناه خود با بتشِبَع و قتل اوریا چنین اعتراف می‌کند:

«به تو، آری تنها به تو، گناه ورزیده‌ام» (مزمور 4:51).

البته این مبالغه­ای شاعرانه است، زیرا قتل اوریا آشکارا گناهی هم علیه خدا و هم علیه اوریا بود.

اما منظور او این است که هر گناهی، پیش از هر چیز، گناهی بر ضد خداست.

از آنجا که خدا خالق و قانونگذار قدوس است و ما به صورت او آفریده­ شده­ایم، هر گناهی پیش از آنکه علیه دیگری باشد، گناهی علیه خداست. گناهان علیه دیگران در واقع گناه علیه «صورت خدا» هستند؛ بنابراین به تبع آن تلاش­هایی برای اهانت و آسیب­ زدن به خدا محسوب می­گردند. همان طور که آر. سی. اسپرول بارها می‌گفت: همهٔ گناهان «خیانتِ کیهانی» هستند؛ آنها تلاش‌هایی هستند برای جایگزین ساختن خودمان و معیارهایمان به جای خدا و فرمان‌های او.»

دوم، توبۀ منتهی به حیات، نه تنها درک می­کند که گناهان ما در درجۀ نخست علیه خداست، بلکه رحمت خدا در مسیح را نسبت به توبه­کاران چنان درک و دریافت می­کند که گناهکار برانگیخته می­شود تا به سوی خداوند بازگردد، به گناه خود اعتراف کرده و طلب بخشش نماید (اعتقادنامۀ وست­مینستر بخش 15 بند 2).

بار دیگر مزمور ۵۱ نمونه‌ای روشن از این حقیقت است. آنجا که داوود نه تنها گناه خود را اعتراف می‌کند، بلکه رحمت خدا را نیز درخواست می‌نماید.

نمونه‌ای دیگر، تفاوت میان یهودای اسخریوطی و پطرس رسول است. هر دو مرتکب گناهی بزرگ شدند. یهودا، عیسی را تسلیم دشمنان کرد. پطرس، سه بار او را انکار نمود (متی ۱۴:۲۶-۱۶ و 69-­74). هر دو از گناه خود اندوهگین شدند (متی 75:26؛ ۳:۲۷-۴).

اما پایان راهشان کاملا متفاوت بود. اندوه یهودا به خودکشی انجامید. اما اندوه پطرس به بازسازی و احیای او در خدمت ختم شد (متی ۵:۲۷-۷؛ یوحنا ۱۵:۲۱-۱۹). علت این تفاوت چه بود؟

زیرا پطرس، با وجود سقوطش، همچنان به سوی مسیح بازگشت؛ نخست برای دیدن مقبرۀ خالی و سپس برای غذا خوردن با او در ساحل دریاچه (یوحنا ۱:۲۰-۱۰؛ ۱:۲۱-۱۴). پطرس به سوی عیسی شتافت زیرا می‌دانست که خداوند نسبت به توبه‌کنندگان رحیم است.

اما یهودا، از مسیح گریخت و به دست خود به سوی مرگ رفت؛ زیرا هرگز به رحمت او ایمان نیاورده بود.

سرانجام، در توبۀ منتهی به حیات، گناهکار چنان از گناهان خویش اندوهگین است و از آنها متنفر، که با عزم و اراده­ای تازه برای اطاعت از خدا، از آنها روی گردانده و تلاشی متناسب برای جامۀ عمل پوشاندن به این عزم به کار می­بندد (اعتقادنامۀ وست­مینستر، بخش 15 بند 2).

به عبارت دیگر، توبه صرفا به معنای ابراز پشیمانی از گناه و سپس عدم تلاش برای اصلاح زندگی نیست. ما باید اعمال تاریکی را از خود دور کنیم و مسیح را بر تن نماییم. کتاب مقدس ما را فرا می‌خواند:

«اعمال تاریکی را از خود دور کنید و خداوند عیسی مسیح را در بر کنید» (رومیان ۱۱:۱۳-۱۴‏).

و نیز به یاد داشته باشیم که در مسیح، خلقتی تازه هستیم؛ پس باید بکوشیم تا همانند خلقت تازه‌ای که هستیم، زندگی کنیم.

این بازگشت از گناه، هرچند در هنگام ایمان آوردن و بازگشت اولیه به صورت قطعی رخ می­دهد، اما پس از آن تا پایان عمر در ما ادامه دارد.

یوحنای رسول می‌گوید:

«اگر بگوییم بَری از گناهیم، خود را فریب داده‌ایم… ولی اگر به گناهان خود اعتراف کنیم، او که امین و عادل است، گناهان ما را می‌آمرزد و از هر نادرستی پاکمان می‌سازد» (اول یوحنا ۸:۱-۹).

وظیفه و امتیاز توبه

هیچ کدام از اینها بدان معنا نیست که اگر ایمانداری بیش از یک‌بار در گناهی سقوط کرد، به‌راستی توبه نکرده است، بلکه بدین معناست که اگر گناه خود را دوست بدارد و هیچ تلاشی برای ترک آن نکند، باید دربارهٔ اصالت توبهٔ خود تردید کند.

برای همهٔ کسانی که مسیح را می‌شناسند، توبهٔ منتهی به حیات، هم وظیفه­ای است که باید به انجام رساند و هم امتیازی بزرگ که به ما اجازه می­دهد از طریق آن، در مشارکت بی­وقفه با نجات­دهندۀ خود باقی بمانیم. بیایید از گناه متنفر باشیم، طلب بخشش نماییم، به دنبال آموختن راه­ و روش مسیح باشیم و به جای تعدی از شریعت خدا، برای اطاعت از آن بکوشیم.