آیا مریم بدون گناه متولد شد؟

پرسش‌های دشوار معمولا پاسخ‌های پیچیده‌ای دارند. اما پرسشِ «آیا مریم بدون گناه متولد شد؟» از این دسته نیست و پاسخ آن کاملا روشن است: خیر.

کتاب مقدس به‌صراحت اعلام می‌کند: «پارسایی نیست، حتی یکی» (رومیان ۱۰:۳).

مریم نیز از این حکم مستثنا نیست. پولس رسول همچنین می‌نویسد:

«گناه به واسطۀ یک انسان وارد جهان شد، و به واسطۀ گناه، مرگ آمد، و بدین‌سان مرگ دامنگیر همۀ آدمیان گردید، از آنجا که همه گناه کرده‌اند» (رومیان ۱۲:۵).

اگر تنها مرجع ما کتاب مقدس باشد، پاسخ در همین‌جا پایان می‌یابد. اما از آنجایی که کلیسای کاتولیک روم، علاوه بر کتاب مقدس، سنت کلیسا و اقتدار تعلیمی آن را نیز منبع الزام‌آور ایمان می‌داند، پاسخ آن کاملا متفاوت است.

آموزهٔ «لقاح مطهر» مریم

هر سال در هشتم دسامبر، کلیسای کاتولیک روم عید لقاح مطهر مریم (Immaculate Conception) را برگزار می‌کند. در این مناسبت، کلیسای کاتولیک به این باور می­پردازد که خودِ مریم از نخستین لحظۀ شکل‌گیری‌اش در رحم مادر، از گناه نخستین محفوظ نگاه داشته شد.

این باور قرن‌ها بخشی از آموزه­ها و آیین­های نیایشی کاتولیک بود، اما تا سال ۱۸۵۴ که پاپ پیوس نهم آن را به عنوان یک اصل عقیدتی رسمی اعلام کرد، تبدیل به یک آموزهٔ الزام‌آور و تغییرناپذیر در کلیسای کاتولیک نشده بود. متن دقیق این آموزه که در فرمان پاپ با عنوان Ineffabilis Deus آمده است چنین می­باشد:

«ما اعلام، تصریح و تعریف می‌کنیم آموزه‌ای که می‌گوید مریمِ باکرهٔ مبارک، از نخستین لحظهٔ انعقاد نطفه­اش، به لطف و امتیازی خاص از سوی خدای قادر مطلق و به سبب شایستگی‌های عیسای مسیح، نجات‌دهندهٔ نوع بشر، از هر لکهٔ گناه نخستین محفوظ نگاه داشته شد، آموزه‌ای است که خدا آن را آشکار کرده است و از این رو همهٔ ایمانداران باید به طور ثابت و استوار به آن ایمان داشته باشند.»

آیا این آموزه بر کتاب مقدس استوار است؟

با وجود زبان قاطع و جسورانه «اعلام، تصریح و تعریف»، پذیرش چنین آموزه‌ای از دیدگاه کتاب مقدس بسیار دشوار است، زیرا در سراسر کتاب ‌مقدس حتی اشاره‌ای به این باور وجود ندارد.

در حالی که کلام خدا در بهترین حالت دربارهٔ چنین موضوعی سکوت کرده است، چگونه می‌توان آن را به سطح یک آموزهٔ الزام‌آور برای تمام کلیسا ارتقا داد؟

استدلال الهیات کاتولیکی

همواره تماشای نحوۀ استدلال الهیات کلیسای کاتولیک برای آموزۀ «لقاح مطهر مریم» از طریق تلاش برای پیوند دادن آن با تعالیم کتاب­مقدسی، جالب توجه است. یک مناسبت مهم در این زمینه سخنرانی پاپ فرانسیس در ۸ دسامبر ۲۰۱۶ می­باشد. پاپ طی سخنرانی خود استدلال نمود که عیسی تصمیم گرفت نه به عنوان یک فرد بالغ رشدیافته و قدرتمند، بلکه مسیر یک انسان را دنبال کند؛ به عنوان کسی که «در همه چیز، به جز یک مورد، یعنی گناه، با ما برابر شد.» به همین دلیل او مریم را برگزید، تنها مخلوقی که بدون گناه و معصوم بود.

پاپ همچنین خاطرنشان کرد که وقتی فرشته به مریم اشاره می­کند و او را «پر از فیض» خطاب می‌نماید، می‌توان چنین نتیجه گرفت که از همان آغاز، هیچ جایی برای گناه در وجود مریم نبوده است. سپس افزود: «و هنگامی که ما به سوی او رو می­کنیم، ما نیز این زیبایی را به رسمیت می­شناسیم؛ ما او را پر از فیض و بدون سایه­ای از شر، ندا می­کنیم.»

ارجاع کتاب­مقدسی که پاپ از آن یاد می­کند، لوقا ۲۸:۱ است. جایی که مریم توسط فرشته جبرائیل به عنوان «مورد لطف قرار گرفته» خطاب می­شود.

در ترجمهٔ لاتینی وُلگِیت، عبارت یونانی این آیه به صورت gratia plena («پر از فیض») ترجمه شده است و بدین ترتیب راه را برای سوءبرداشت­های بسیاری باز کرد؛ گویی مریم ذاتا سرشار از فیض بوده است. از این ترجمه چنین استنباط شد که او چنان از فیض پر بوده که حتما باید بدون گناه نخستین متولد شده باشد.

اما متن یونانی چنین اشاره­ای ندارد که مریم پر از فیض و در نتیجه خالی از گناه بوده است. عبارتی که فرشته به کار می‌برد، به معنای «برخوردار از لطف خدا» یا «مورد عنایت خدا» است، نه اینکه مریم ذاتا سرچشمه یا مالک فیض باشد.

در واقع، این عبارت دقیقا نشان می‌دهد که مریم، همانند همهٔ ایمانداران، دریافت‌کنندهٔ فیض خداست، نه صاحب ذاتی آن.

این برداشت با سخنان خودِ مریم نیز کاملا هماهنگ است؛ زیرا او خدا را «نجات‌دهندهٔ من» می‌نامد:«و روحم در نجات‌دهنده‌ام خدا، به وجد می‌آید» (لوقا ۴۷:۱).

اگر مریم خود را نیازمند نجات می‌داند، روشن است که خود را گناهکاری می‌بیند که همچون سایر انسان‌ها محتاج فیض خداست. در کتاب مقدس هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که مریم دارای فیض ذاتی یا وضعیتی استثنایی، مستقل از لطف خدا، بوده باشد.

آموزه‌ای ناسازگار با تعلیم کتاب مقدس

بنابراین به نظر می‌رسد آموزهٔ لقاح مطهر بر پایهٔ ترجمه‌ای نادرست از این آیه بنا شده است؛ ترجمه‌ای که به شکل‌گیری آموزه‌ای گردیده که نه تنها پشتوانۀ کتاب­مقدسی ندارد، بلکه با تعلیم کتاب مقدس دربارهٔ ماهیت انسان و نجات نیز ناسازگار است.

تعلیم روشن کتاب مقدس چنین است: «زیرا همه گناه کرده‌اند و از جلال خدا کوتاه می‌آیند» (رومیان ۲۳:۳).

هیچ استثنایی در این آیه برای هیچ انسانی ذکر نشده است.

مریم نیز با «محفوظ ماندن از گناه» نجات نیافت، بلکه مانند همهٔ فرزندان آدم، گناهکار بود و به نجاتی که تنها در پسر خدا فراهم شده است نیاز داشت.

گناهان او نیز، همانند گناهان همهٔ ایمانداران، به وسیلۀ قربانی کفاره‌ای عیسای مسیح آمرزیده شد، زیرا او نیز عضوی از نسل سقوط‌کردۀ آدم و وارث گناه او بود.

تنها عیسای مسیح، آدم آخر، بدون گناه متولد شد تا نسل گناهکار آدم را نجات دهد؛ نسلی که مریم نیز بخشی از آن بود.

نتیجه‌گیری

ادامهٔ پایبندی کلیسای کاتولیک روم به آموزهٔ لقاح مطهر، همچنان پرسشی جدی برای کسانی ایجاد می‌کند که می‌خواهند ایمان خود را تنها بر تعلیم کتاب مقدس بنا کنند. کلیسای کاتولیک روم که جلوۀ بارز آن در مریم­شناسی پیچیده و ظریفش دیده می­شود، تنها بر کتاب­ مقدس استوار نیست، بلکه در مسیری گام برمی­دارد که در آن تکریم­ها، مراسم مقدس مذهبی و سنت­ها می‌توانند حتی فراتر از کتاب مقدس و برخلاف آن، حرف نهایی را بزنند.