یکتاپرستی چیست؟

انسان ذاتا موجودی مذهبی است. در سراسر جهان، مردم پیرو یکی از ادیان بزرگ جهان، یا یکی از فرقه‌ها و شاخه‌های بی‌شماری هستند که از این ادیان منشعب شده‌اند، و یا حتی نظام‌های دینی‌ای را دنبال می‌نمایند که هنوز به طور کامل شناخته یا ثبت نشده‌اند.

هر دین در پی نوعی آشتی و ارتباط با چیزی است که می‌توان آن را «واقعیت نهایی» یا سرچشمهٔ همهٔ هستی نامید. این واقعیتِ نهایی، یا غیرشخصی تصور می‌شود همانند برخی ادیان شرقی، یا شخصی مانند ادیانی که خدایی شخصی یا خدایان شخصی متعددی را پرستش می‌کنند.

در میان ادیانی که واقعیت نهایی را شخصی می‌دانند، می‌توان سه دسته را تشخیص داد: یکتاپرستی، یگانه­پرستی بدون انکار خدایان دیگر (henotheism) و چندخدایی.

گونه‌های خداباوری

برای درک یکتاپرستی، لازم است ابتدا تعریف آن و دیگر انواع خداباوری را بشناسیم.

واژهٔ «یكتاپرستی» (monotheism) از دو واژهٔ یونانی monos به معنای «یک، یگانه» و theos به معنای «خدا» گرفته شده است. یکتاپرستی معتقد است که تنها یک خدای حقیقی وجود دارد و تنها او شایستهٔ پرستش است.

شناخته‌شده‌ترین ادیان یکتاپرست، ادیان ابراهیمی هستند؛ یعنی مسیحیت، یهودیت و اسلام.

اما «چندخدایی» (polytheism) از واژهٔ یونانی polys به معنای «بسیار» و theos تشکیل شده است. دین چندخدایی، دینی است که بیش از یک خدا را پرستش می‌کند.

بسیاری با ادیان چندخداییِ یونان و روم باستان آشنا هستند؛ ادیانی با خدایان متعدد مانند زئوس، آتنا و مارس. امروزه نیز اشکالی از چندخدایی را در برخی شاخه‌های هندوئیزِم و همچنین در کلیسای عیسای مسیح قدیسان آخرالزمان (مورمون‌ها) می‌توان مشاهده کرد. 

پیروِان henotheism یک خدای برتر را می‌پرستند، بدون آنکه وجود خدایان دیگر را انکار کند. این اصطلاح از واژهٔ یونانی hen به معنای «یک» و theos آمده است.

ادیان چندخدایی معمولا هنگامی به این شکل درمی‌آیند که یکی از خدایان خود را بر دیگران برتری می‌دهند. برای مثال، برخی هندوها بیش از دیگر خدایان، خود را وقف برهما، شیوا یا ویشنو می‌کنند و آنها را برتر از خدایان دیگر می­دانند.

گونه‌های یکتاپرستی

گرچه همۀ یکتاپرستان معتقدند که تنها یک خدای حقیقی وجود دارد، اما دربارهٔ چگونگی وجود این خدای شخصی و هویت او توافق ندارند.

به طور اساسی، دو نوع یکتاپرستی وجود دارد: وحدانیت (Unitarianism) و تثلیث­گرایی (Trinitarianism).

وحدانیت

وحدانیت معتقد است که یک ذات الهی وجود دارد - یعنی آن حقیقتی که خدا را خدا می‌سازد - و تنها یک شخص الهی در آن ذات وجود دارد.

یهودیت و اسلام نمونه‌هایی از ادیانی هستند که چنین دیدگاهی دارند. در هر دو دین، خدا شخصی یگانه است که پیش از آفرینش، به‌تنهایی وجود داشت. او پیش از خلقت با هیچ کس در رابطه نبوده، زیرا هیچ موجود دیگری وجود نداشته است.

بنابراین، بودن در رابطهٔ محبت و مشارکت با اشخاص دیگر، بخشی بنیادی از ذات خدا محسوب نمی‌شود. به همین دلیل، ادیانی مانند اسلام در نهایت تعلیم نمی‌دهند که انسان می­تواند رابطه‌ای شخصی و صمیمی با خدا داشته باشد. خدا غالبا چنان متعال و دور از خلقت تصور می‌شود که هرگز به شکلی معنادار به مخلوقات خود نزدیک نمی‌گردد.

تثلیث­گرایی

اما تثلیث‌باوری تعلیم می‌دهد که تنها یک ذات الهی وجود دارد، ولی سه شخصِ ازلی و متمایز در این ذات واحد وجود دارند.

این نوع یکتاپرستی مختص مسیحیت حقیقی است؛ ایمانی که اعتراف می‌کند خدا یکی است در سه شخص: پدر، پسر و روح‌القدس.

از آنجا که هر سه شخص، همان خدای واحد حقیقی‌اند، هر شخص ذات الهی را به طور کامل داراست. چنین نیست که هر شخص یک‌سوم خدا باشد و مجموع سه شخص، خدا را تشکیل دهند. بلکه هر شخص کاملا و حقیقتا خداست، و هر شخص در تمام صفات الهی با دو شخص دیگر یکسان است.

پس قدرت پدر با قدرت پسر و قدرت روح‌القدس یکسان است. علم پدر همان علم پسر و همان علم روح‌القدس است. این دربارهٔ تمام صفات الهی صادق است.

هرچند این سه شخص در ذات واحدند، اما در آنچه «ویژگی‌های شخصی» یا «روابط مبدا» نامیده می‌شود با یکدیگر تفاوت دارند؛ و این تنها تفاوت میان آنان است.

پدر ازلی و نامولود است.

پسر از ازل از پدر مولود است.

و روح‌القدس از ازل از پدر و پسر صادر می‌شود.

این ویژگی‌ها اشخاص را بدون تقسیم ذات، از یکدیگر متمایز می‌کنند.

بنابراین، خدا از ازل به صورت سه شخص در یک ذات وجود داشته است و پدر، پسر و روح‌القدس از ازل یکدیگر را محبت کرده‌اند.

خدا متعال است و از ما بسیار فراتر؛ اما در عین حال، ذاتا رابطه‌مند است و آزادانه برگزیده است که به ما نزدیک شود.

او به عالی‌ترین شکل هنگامی به ما نزدیک شد که پدر، پسر یگانهٔ خود را به وسیلۀ قدرت روح‌القدس فرستاد تا طبیعت انسانی بر خود گیرد.

این پسر، همان خداوندْ عیسای مسیح است؛ یک شخص که هم حقیقتا خداست و هم حقیقتا انسان.

نتیجه‌گیری

یكتاپرستی اعلام می‌کند که تنها یک خدای حقیقی وجود دارد؛ اما ادیان یکتاپرست، درک‌های متفاوتی از این خدای واحد دارند.

ما می‌دانیم که تنها خدای حقیقی، در حقیقت تثلیث اقدس است:

یک خدا در ذات، و سه شخص در وجود: پدر، پسر و روح‌القدس.

مسیحیان در نام تثلیثیِ این خدای واحد تعمید می‌یابند تا او را تا ابد جلال دهند و از او لذت ببرند (متی ۱۸:۲۸-۲۰).