عیسی، معبد حقیقی و نهاییِ خداست

30 سپتامبر 2026

عیسی، معبد حقیقی و نهاییِ خداست

30 سپتامبر 2026

صدور روح‌القدس چیست؟

«ما ایمان داریم به روح‌القدس، خداوند و بخشندهٔ حیات؛ که صادرشده از پدر و پسر است؛ که همراه با پدر و پسر پرستیده و جلال داده می‌شود؛ که توسط پیامبران سخن گفت» (اعتقادنامۀ نیقیه).

اعتقادنامۀ نیقیه

این اعتقادنامه از شورای قسطنطنیه در سال ۳۸۱ میلادی سرچشمه می‌گیرد؛ شورایی که به بحران پیش‌آمده دربارۀ آموزۀ تثلیث پایان داد. از جمله ویژگی‌های برجستۀ آن، اظهاراتش دربارۀ روح‌القدس بود، از جمله اشاره به صدور روح از پدر.

این اعتقادنامه، روح‌القدس را «خداوند و بخشندۀ حیات» می‌نامد؛ بدین­سان، همراه با پدر و پسر در کار آفرینش سهیم است. او «به واسطۀ انبیا سخن گفت» و از این رو، مؤلف اصلی کتاب ‌مقدس است. او به عنوان خدا کاملا باید همراه با پدر و پسر در یک عمل پرستشی واحد و تقسیم‌ناپذیر، پرستیده و تکریم شود. به طور خلاصه اینکه، خدای تقسیم‌ناپذیر واحدی وجود دارد، در سه اقنوم یا شخص، که از یکدیگر متمایزند، اما از یکدیگر جدا نیستند.

در میان اینها، اشاره­ای است به اینکه روح‌القدس «از پدر و پسر صادر می‌شود». این امر به روابط اشخاص در تثلیثِ تقسیم‌ناپذیر اشاره دارد. پدر سرچشمۀ وجود شخصی پسر و روح است؛ در حالی که هر سه به یک اندازه و به طور کامل همان خدای واحد و تقسیم‌ناپذیر هستند.

این موضوع چقدر اهمیت دارد؟ در سال بعد، مجمع کلیسای روم در نامهٔ صادر‌شده از مجمع  دربارۀ این موضوع حکمی صادر کرد و هیچ تردیدی باقی نگذاشت. روح‌القدس، همراه با پدر و پسر، «یک ذات است، غیرمخلوق، و دارای همان ذات و تثلیث جاودانی» است. سلسله تکفیرها و تحریم­های این شورا نیز بر این نکته تاکید می­ورزد. این تکفیرها علیه کسانی صادر شده­اند، که منکر از پدر بودن روح هستند. چنین انکاری بدعت و انحراف از انجیل تلقی می‌شد. تکفیر مشابهی علیه کسانی صادر شد که علم مطلق و حضور مطلق روح‌القدس را انکار می‌کردند، یا می‌گفتند روح مخلوق است، یا انکار می‌کردند که همه چیز به واسطۀ پسر و روح آفریده شده است.

به طور خلاصه، شورای مجمع روم - و کلیسا از آن زمان تاکنون - الوهیت روح‌القدس و صدور او از پدر را در قلب انجیل و برای شناخت خدا حیاتی دانسته است.

آیا صدور روح‌القدس کتاب‌مقدسی است؟

اگر به دنبال یک آیۀ اثباتی هستید، عیسی در یوحنا 26:15 می‌فرماید که روح را «که از نزد پدر برای شما می‌فرستم... از پدر صادر می‌شود». این سخن مستلزم رابطه‌ای ازلی در درون تثلیث میان پدر و روح است. بر اساس همین حقیقت، در تاریخ بشری، پدر همراه با پسر، روح را در روز پنتیکاست می‌فرستد (یوحنا 16:14، ۲۱، ۲۳، ۲۶؛ 26:15؛ 7:16؛ اعمال ۲۹:۲-۳۳). بار دیگر، موضوع دربارۀ روابط اشخاص تثلیث است؛ این امر تثلیث را تقسیم نمی‌کند و نمی‌تواند تقسیم کند.

صدور روح به ما می‌گوید که او همذاتِ پدر است. این امر به رابطه‌ای پویا اشاره دارد؛ «صدور» نشان می‌دهد که روح، روح حیات است (یوحنا 63:6؛ رومیان 2:8، ۹-۱۱)، همان‌گونه که پسر نیز حیات است (یوحنا 4:1؛ ۲۵:۱۱-۲۶؛ 31:20). خدا سرشار از حیات است.

با این حال، این آموزه در عین حال وصف‌ناشدنی و غیرقابل بیان است. یکی از سخنان همیشگی پدران کلیسای نخستین این بود که صدور روح قابل توضیح نیست. در واقع، برای درک آنچه در اینجا مطرح است، لازم است خدا باشیم. بنابراین، این حقیقتی است که باید به آن اعتراف کنیم؛ زیرا ما را با این واقعیت گریزناپذیر روبه‌رو می‌سازد که مخلوق هستیم. همان‌گونه که کالوین در زمینه‌ای مشابه نوشت، این امر رازی است که باید پرستش شود، نه اینکه مورد تحقیق و کنجکاوی قرار گیرد.

مناقشۀ فیلیوک  (Filioque)

اگر این تمام چیزی بود که باید می‌گفتیم، زندگی بسیار ساده‌تر می‌بود. اما مشکلات و اختلافات، اندکی بعد پدیدار گشت. در حالی که اعتقادنامهٔ اصلیِ نیقیه صرفا بیان می‌کرد که روح‌القدس از پدر صادر می‌شود، کلیسای لاتین (غربی) شروع به افزودن واژهٔ Filioque  (به معنای «و از پسر») به اعتقادنامهٔ نیقیه نمود و ادعا کرد که روح از «پدر و پسر» صادر می‌شود. متن اصلیِ اعتقادنامه این را انکار نکرده بود، اما صراحتا هم به «پسر» اشاره نکرده بود.

از آنجا که کلیسای یونانی (شرقی) بر این باور بود که پدر سرچشمۀ تشخیص وجودی پسر و روح است، افزودن واژۀ filioque به عنوان تهدیدی برای جایگاه پدر در تثلیث تلقی می­شد. لاتین‌ها - یعنی کلیسایی که پروتستان‌ها از آن نشأت گرفته‌اند - معتقد بودند که پسر با پدر یکی است و پدر همه چیز را به دست پسر سپرده است؛ از جمله اینکه پسر نیز همراه با پدر عامل صدور روح است. از دیدگاه آنان، یونانی‌ها جایگاه شایستۀ پسر در تثلیث را به رسمیت نمی­شناختند و رابطۀ میان روح و پسر را به‌درستی تبیین نمی‌کردند.

خود یونانی‌ها آماده بودند اعتراف کنند که روح «از پدر به واسطۀ پسر» صادر می‌شود، زیرا برای آنان گزارش تعمید عیسی در اناجیل، نقشی محوری داشت. با این حال، آنان در برابر افزودن filioque مقاومت کردند. تا سال ۱۰۵۴ میلادی، اختلافات چنان شدید شد که روابط میان کلیسای غربی (لاتین) و کلیسای شرقی (یونانی) قطع شد.

آیا این مناقشه‌ای بیهوده بود؟ در بنیادی‌ترین سطح، این مسئله برای هر دو طرف اهمیت داشت، زیرا به درک ما از هویت خدا مربوط می‌شود. آموزه اهمیت دارد و اغلب پیامدهای ناخوشایندی در پی انحراف از حقیقت به وجود می‌آید. با این حال، در سال‌های اخیر تلاش‌های گوناگونی برای رسیدن به توافق و حل این اختلاف صورت گرفته است. اگرچه برخی از این تلاش‌ها قابل نقد هستند، اما این آگاهی نیز افزایش یافته است که این مناقشه و اختلاف بیشتر تفاوت دیدگاه است تا تفاوت جوهری.

آیا این بدان معناست که هنگام خواندن اعتقادنامۀ نیقیه باید filioque را کنار بگذاریم؟ به نظر من چنین نیست؛ زیرا مسیح در قلب انجیل قرار دارد و خدمت روح‌القدس بر مسیح متمرکز است، و هدف نهایی آن جلال پدر می­باشد.

نتیجه‌گیری

برای برخی خوانندگان، خود اعتقادنامۀ نیقیه ممکن است امری ناآشنا باشد. این رویکرد باید تغییر کند. این اعتقادنامه ریشه و بنیاد آن چیزی است که ما به آن باور داریم، زیرا خلاصه‌ای از آنچه مسیحیان همیشه ایمان داشته‌اند را بیان می‌کند. کنار گذاشتن اعتقادنامۀ نیقیه به معنای رها کردن تبلور تفسیر کتاب‌مقدسی کل کلیسای مسیحی است.

اعتقادنامۀ نیقیه «باید به کامل­ترین شکل پذیرفته و باور شود، زیرا می‌توان آن را با معتبرترین و قطعی‌ترین شواهد کتاب مقدس مقدس اثبات کرد.»[1]


[1] مادۀ ۸، سی‌ونه اصل اعتقادی کلیسای انگلستان.

رابرت لیتام

رابرت لیتام

دکتر رابرت لیتام استاد الهیات نظام‌مند و تاریخی در مدرسه‌ی الهیات ولز است. از او چندین اثر از جمله Holy Trinity و Union with Christ منتشر شده است.